20Eylül2017

YAZARLAR MUSTAFA ŞAHİN (Prof. Dr.) Başlangıç Meridyeni ve Greenwich - İstanbul

Başlangıç Meridyeni ve Greenwich - İstanbul

FacebookTwitterGoogle bookmarkMyspace bookmarkDel.icio.usDigg
Kullanıcı Değerlendirmesi: / 0
ZayıfEn iyi 

Geçtiğimiz hafta İngiltere’de Londra’nın güneydoğusunda şirin bir kasaba ve üniversite şehri olan Greenwich’teydik.

Kasabadan adını alan üniversitenin kuruluş tarihi 1890'lara geri gidiyor; İngiltere’nin en eski teknik üniversitelerinden birisi. Ama asıl ününü 1675 yılında İngiltere Kralı II. Charles’in kurduğu Kraliyet Rasathanesi’ne (The Royal Observatory, Greenwich) borçlu.

Oralara kadar gitmişken “Başlangıç Meridyeninin” de bulunduğu müzeyi görmeden dönmek olmazdı. Kişi başına 10 Pound (yaklaşık 45 TL) ödeyerek müzeye girebiliyorsunuz. Müzede rasatta kullanılan ilk teleskoplar, haritacılık ve yön bulmada kullanılan aletler vs. sergilenmekte. En dikkat çeken sergi ise müze bahçesinde yer alan meridyenin başlangıç çizgisi. Bu sanal çizgiye dokunmak için dünyanın değişik ülkelerinden çok sayıda insan müzeye geliyor.

Greenwich’de kaldığımız 5 gün içerisinde bir defa güneş açtı. Doğrusunu isterseniz, adamlar ne zaman açık gök yüzü buldular, ne zaman rasat yaptılar da meridyenin başlangıç çizgisini getirip buradan geçirmeyi başardılar, diye kendi kendime sormadan edemedim. Bu çizgi yaşamımızda o kadar önemli ki, çizgiye göre dünyanın yön merkezi hesaplanıyor, uzaklıklar buraya göre belirleniyor, dünyanın doğu ve batısı buraya göre gösteriliyor, zaman burada başlıyor. Hatta saat dilimi için kullanılan "GMT" ifadesi bile buradan geliyor: yani “Greenwich Mean Time – Greenwhich Ana Zamanı”.

Oysa 116 yıl öncesine kadar, diğer bir ifade ile 1884 yılına kadar dünyanın "sıfır" noktası, saat, uzaklık, yön merkezi İstanbul’da Sultan Ahmet Meydanı idi. 1880'li yılların başlarında İngiltere ve Washington'da düzenlenen coğrafya kongreleri ile 1884 yılından itibaren Greenwich, "Başlangıç Meridyeninin Geçtiği Yer" olarak kabul ediliyor. Sonrasında ise dünya, saatini artık Greenwich'e göre ayarlamaya başlıyor.

Greenwich’e kadar dünyada mesafe tayini, İstanbul'da, Aya Sofya camii karşısında Sultanahmet Meydanı'nın kuzeybatı köşesinde, Yerebatan Sarnıcı'nın girişinin yakınında, tramvay yolunun yanında bulunan “Mil Taşı”na göre yapılmaktaydı. İmparator I. Konstantin tarafından 4. yüzyılın başlarında yerleştirildiği kabul edilen mil taşı uzaklıkların hesaplanmasında "sıfır noktası" olarak kabul edilmekteydi. Bizans İmparatorluğu'nda Konstantinopolis (İstanbul) şehrine ulaşan tüm Antik Roma yollarının başlangıç noktası ve dünya üzerindeki diğer şehirlerin bu şehre olan uzaklıklarının hesaplanması bu taşa göre yapılıyordu.

Başlangıç meridyeninin ise Ayasofya Kilise/Camii’nin kubbesinin üzerindeki hilalin içinden geçtiği kabul ediliyordu. Bu nokta Osmanlılar tarafından da "Arz-ı Halife" veya "Arz-ı İstanbul" adıyla kullanılmaya devam etmiştir. Haritalar buna göre yapılmış, saatler buna göre ayarlanmış ve yön buna göre tayin edilmiştir. Bu nedenle o zamanlar dünya 'İstanbul'un doğusu' ve 'İstanbul'un batısı' olarak ikiye ayrılmıştır.

24 Aralık 2014 tarihli gazetelerde, Sultanahmet Meydanı'na yerleştirilen "Mil Taşı" sayesinde "dünyanın sıfır noktası" olarak kabul edilen İstanbul'un, 130 yıl önce Greenwich'e kaptırdığı bu unvanı tekrar geri alınması konusunun tartışmaya açıldığı yazmakta. Bir bilim insanımız ise konuyla ilgili olarak medyaya yaptığı açıklamada; “Sıfır meridyen, İstanbul'dan geçiyordu ve bu sıfır meridyen, kente 'İstanbul Mean Time'ı getirdi, yani 'İstanbul Ana Zamanı'nı. Bugün kullandığımız saatler, Greenwich Mean Time (GMT). Büyük bir merkez olarak neden daha küçük bir merkezi baz alalım? ”, demekte.

Elbette Greenwich’i neden baz alalım? Ama bu konu oyuncak değil ki, ben vazgeçtim, oyuncağımı bana geri ver diyelim. Ya da bu tür ciddi konular nicelikle belirlenmiyor ki, İstanbul Greenwich’e göre çok daha büyük, bu unvanı büyük olana geri verin, diyelim. Bu işler duygusal veya hamasi söylemlerle olmaz, ancak “bilim” ile olur. Ne zaman ki bilime gerçekten hak ettiği değeri veririz, o zaman başlangıç meridyeni de İstanbul’a geri döner, dünyanın merkezi de İstanbul olur, zaman da İstanbul’da başlar.

İngilizler bu konuya da bir bilim olarak yaklaşmışlar, bu iş için 1675 yılında özel rasathaneler inşa etmişler ve burada gözlemler yaparak haritacılık ve zamanı ayarlamaya çalışan bilim insanlarını desteklemişlerdir.

Eğer bu konuda dünyanın merkezi olma gibi bir iddiamız var ise, önce, eğer beton yığınlarından kaldıysa, İstanbul’da gözlem yapılan rasathaneleri  bul, gözlem yapılan teleskopları, ölçümde kullanılan aletleri topla ve ortaya koy. Sonrasında çık istediğin demeci ver. Çünkü İngilizler Greewich’de rasathaneyi bir müze haline getirerek bunu yapmışlar. Biz ise her zamanki gibi sadece konuşuyoruz, yapılan bilimsel toplantıları "sahte bir coğrafya kongresi” olarak adlandırarak küçümsemeye çalışıyoruz veya her zamanki gibi siyasi anlamlar yüklüyoruz.

Sonuç olarak mil taşını Roma’dan, meridyenin başlangıç çizgisini Bizans’tan al, Hezarfen Ahmed Çelebi gibi gökyüzü ile ilgilenen bilim insanlarını, bilgili ve becerikli birisinin tehlikeli olabileceği düşüncesi ile sürgüne gönder, sonra da dünya merkezi olma hakkı benimdi de, insana gülerler!

yenidonem.com.tr

ARKEOGRAFYA websitesi; Arkeoloji, Sanat Tarihi, Tarih, Filoloji, Antropoloji, Paleontoloji, Mitoloji, Müze ve Arkeoteknik ile ilgili konularda yayın yapar.

ARKEOGRAFYA websitesi, Basın Meslek İlkelerine uymaya söz verir.

ARKEOGRAFYA  ©  Her hakkı saklıdır. Yazı ve fotoğraflar kaynak veya bağlantı verilmesi koşuluyla kullanılabilir.